- کمپوست، دقیقاً چیست؟
کمپوست، حاصل فعالیت جانداران میکروسکوپی و موجودات خاکزی است که بقایای گیاهی و آلی را تجزیه میکنند و آنها را به موادی تبدیل میسازند که خاک، میتواند بهخوبی جذب کند. این خاک غنی، زمانی که به بستر باغچه یا پای درختان افزوده میشود، نقشی کلیدی در احیای زمین ایفا میکند:
- حیات را به خاکهای فرسوده بازمیگرداند؛
- پوشش گیاهی را تقویت میکند و از گسترش ریزگردها میکاهد؛
- تبخیر سطحی را کاهش میدهد و نیاز به آبیاری را کم میکند؛
- ریشهها را تقویت و به سبـزتـر شدن درختـان، کمک میکند.
- سرنوشت تلخ پسماندهای تر
بیشتر مناطق کشور به تجهیزات کمپوستساز، مجهز نیستند و پسماند، به روشهای ناکارآمد دیـــگری چـــون سوزاندن و دفـــن کردن، مدیریت میشود. در بسیـاری از شهـــرها، پسمانــــدهای تر به امیــد بازیافت شدن از خانهها خارج میشوند، اما واقعیت این است که:
در مسیر جمعآوری، این مـواد با زبالههای خشک و آلوده مخلوط میشوند؛
تفکـــیک مجــدد آنهــا در مراکز بازیافت بسیار دشوار، زمانبر و هزینهزا است؛
نتیجۀ نهایی اغلب کمپوستی است با کیفیت پایین و کاربرد محدود؛
به همیــن دلیـــل، بهتریـــن محـــل بــرای مــدیریت پسماندهای تر، خود خانه است؛ جایی که این کارخانۀ کوچک، با نظم و آرامش، مواد آلی را بدون آلودگی و با بیشترین کیفیت، به کمپوست تبدیل میکند.
- روش تولید کمپوست
تولید کمپوست یک فرآیند طبیعی و زمانبر است. باکتریها و قارچهای مفید و میکروارگانیزمهای خاک به عنوان کارگران این کارخانه، برای انجام درست وظایفشان، به زمان، رطوبت و اکسیژن مناسب نیاز دارند. دستگاههای برقیای که با عنوان «کمپوستر سریع» وجود دارند در حقیقت، تنــها خشکاله تولید میکنند؛ نه کمپوست. زیرا آنها بدون آنکه فـــرآیند بیولوژیـــکی تجزیـۀ کامـــل، انجام شود فقط پسماند را خشک و خرد میکنند.
اما زیزا بر پایۀ این اصول طراحی شده:
- کمپوست واقعی، باید زنده باشد.
- و حیات، به زمان نیاز دارد.
هر بخش از کارخانۀ کمپوست زیزا، طراحـــی هدفمندی دارد تا شما، یعنی مدیر کارخانۀ سبز زیزا بتوانید بدون زحمت زیاد، کمپوستی عالی داشته باشید.
- از شیـرابه و آلودگی چطور جلوگیری کنیم؟
در ابتدای کــــار با زیزا، مقداری خــــــاک در داخل مخزن میریزیم که رطــــــوبت پسماندها را جذب میکند. ایــــن لایه از نشــت شیرابه و آلـــــودگی جلوگیــــــری مــینماید. الـبته مدیــــر کارخانه باید تعادل میان مواد خشک و مرطوب را رعـــــایت کنــــــــد تا چرخ کارخانهاش، به خوبی بچرخد.
- روش سادۀ کار با زیزا
مدیریـت کارخانۀ سبــز زیزا، نیــــاز به تجربـــۀ قبلـــی ندارد. در چنـــــــد مرحلۀ ساده، شمــــــــا و خانــوادهتان بــهراحتی میتوانید خط تولید را راهانـــدازی کـــرده و با مــــــراقبت، کمپوستــــی بــا بالاترین کیفیت به دست آورید.
- باورش سخته که زیزا بوی نامطبوع ندارد؟!
در طراحی زیزا با بهرهگیری از دانش فیزیک و شیمی، منافذی جایگذاری شده که هوا طریق منافذ بدنه گردش مطلوبی داشته باشه. با گذاشتن زیزا در محیطی که گردش هوای مناسبی داشته باشد، گازهای ناشــــی از تجــزیۀ پسماندها پخش میشوند و بـــــوی نـامطلـــوبــی باقی نمیماند.
- راهاندازی خط تولید کمپوست با کـارخـانۀ سبز زیزا
حالا که بهعنوان مدیر این کارخانۀ کوچک و پُر بـازده آمادهاید، وقت آن رسیده که خط تولید کمپوست را راهاندازی کنید.
در ادامه گامبهگام با هم پیش مــیرویم تا «کارخانۀ زیزا» را به چرخۀ تولید پایدار، وارد کنیم.
1- آماده سازی و بر پا کردن زیزا
مطابق دفترچۀ راهنمای اتصال قطعات، اجزای کارخانه را سرِ جای خود قرار دهید و سازه را آماده کنید.
2- مکان زیزا
زیزا باید در فضای بـاز (گوشهای از حیاط یا تراس) و با تابش مناسب آفتــــاب قـــرار بگیرد. زیرا نــــــــور خورشیــد، مـــوتــــور گرمایی طبیعی کارخانۀ شماست. در فصـــــلهــــای ســــــرد (بهویــژه زمستـان)، گـــــرمای خورشیـــــــد به حفظ دمـــــای لازم بـــــــرای تجــزیه کمــک میکند.
۳. آمـادهسـازی بستـر اولیـه
جعبۀ بستهبندی زیزا را خرد کنید و به همراه ۲ تا ۴ کیلوگرم خاک، ۳۰ درصد از حجم مخزن اول را پر کنید. ایـــن ترکیب مناسبی برای جذب رطوبت و محل فعالیت کارگران کوچک کارخانۀ شماست: یعنی همان میکروارگانیسمها و ریزموجودات.
۴. اضافه کردن پسمـاند
زبالههای تر و تجزیهپذیر خود را تا جای ممکن خُرد کنید. این کار به فعالیت بهتر کارگران کارخانه کمک می کند و سرعت تجزیه را بالا میبرد. همچنین پسماند را تا حد امکان، آب گیری نمایید تا رطوبت درون مخزن متعادل بماند. پس از خرد کردن و آب گیری، پسماند را به مخزن اضافه کنید.
۵. استخـدام کارگـران کوچـک!
اگــــر مقداری کمپوست آماده در دستــــرس دارید، درون مخزن بریزید. کمپوست آماده، سرشار از میکروارگانیسمهای با تجربهای هستند که نیروی کار اصلی کارخانه هستند و مواد خام را به کمپوست زنده تبدیل خواهند کرد.
۶. افـزودن مـواد قهـوهای
کمی چوب، برگ خشک یا خاک اره به مـواد داخل مخزن، اضافه کنید. این مـــواد با کــربن بالا، در کنــار پسمانــــدهای نیتروژندار (سبز)، توازن لازم را برای اجرای درست و کامل فرآیند تجزیه، فراهم میکنند.
۷. اولیـن چرخـش
پس از افزودن پسماندها و مواد کربنی (خاک، چوب و...)، درب کارخانه را ببندید و مخزن را دو سه دور بچرخانید تا مواد اولیه بهخوبی با هم ترکیب شوند.
۸. تثبیـت وضعیـت
پس از مخلوط کردن، مخزن را قفـــل نمایید تا از چــــرخش ناخواستۀ آن جلوگیری شود.
کار از همین الان، آغاز شده.
یک هفته پس از راهاندازی خط تولید، بهتر است یک مشت خاکستر جهت ضدعفونی کردن مواد اولیه به مخزن، اضافه نمایید.
۹. ادامـۀ چرخـۀ تولیـد
هر بار که پسماند جدیدی تولید کردید، مراحل 4 تا 8 را دوباره تکرار کنید:
پسماند خرد شده
میکروارگانیسم (اگر لازم بود)
مواد قهوهای
مخلوط کردن
تثبیت وضعیت
این رونـد را تا زمانی ادامه دهید که حدود دوسوم از حجم مخزن اول، پر شود.
10. تعویـض خـط تولیـد
پس از حدود ۲۵ تا ۳۰ روز، مخـزن اول پر میشود. حالا ه سراغ مخزن دوم بروید از مرحلۀ ۳ همهچیز را دوباره برای مخزن دوم تکرار کنید.
نکتۀ مهم:
در دورهای که مخزن دوم را پر میکنید، دما و رطوبت مخرن اول را پایش کنید. دمای مناسب برای فرایند بهینۀ تولید کمپوست، بین 40 تا 65 درجه سانتیگراد است؛ اگر دما، کمتر از این بازه بود، مخزن را بچرخانید تا دما بهینه شود. همچنین رطوبت کمپوست نه باید زیاد و نه خیلی کم باشد.
راهکارهای تنظیم دما و رطوبت، در ادامۀ همین دفترچه آمده است.
۱1. بـرداشت محصـول نهـایی
وقتی مخزن دوم هم پر شد، حالا وقت برداشت کمپوست از مخزن اول است.
مخزن را بچرخانید تا درب آن، پایین و در موقعیت تخلیه قرار گیرد
درب را باز کنید و حدود ٪۷۰ از کمپوست را خارج نمایید
بهتر است کمپوست برداشتشده را به مدت ۲ تا ۳ ساعت در فضای باز قــــرار دهید تا بوی باقیماندۀ طبیعــــی آن، خارج شــود و محصــول شما به خوبی جا بیوفتد.
فوت و فن ساخت کمپوست
1- اهمیت مواد اولیه
در کـارخانۀ زیزا مثل تمام کارخانهها تولید محصول باکیفیت، به مواد اولیۀ مناسب نیاز دارد. کمپوستساز خانگی زیزا هم از این قاعده مستثنا نیست. مـــواد اولیهای که وارد ایــن خط تولید میشوند، نهتنها بر سرعت و کیفیت تجزیه، بلکه بر سلامت محیط و محصول نهایی، تأثیر مستقیم دارند.
برای اینکه خط تولید زیزا راحتتر مدیریت شود، باید مواد اولیۀ مجاز و غیر مجاز را بشناسید:
پسماندهای آلی تجزیهپذیر
این گروه، همـــان مواد اولیۀ طلایی کارخانه هستند؛ موادی که توسط کارگران کوچــک زیزا (باکتریها، قارچها و حشرات مفید) بهراحتـــی تجزیـــه مـیشــوند و به کمپوست با کیفیت تبدیل میگردند.
این مواد به دو زیر گروه اصلی تقسیم میشود و دانستن ویژگی هرکدام از آنها، برای مدیریت صحیح کارخانه و اطمینان از کارآمد بودن خط تولید، ضـروری است:
الف) مواد قهوهای (خشک)
موادی مانند خاک باغچه، خرده چوب، برگهای خشک، تکههای مقوا و کاغذ بدون روکش پلاستیکی ایـــن مـــواد، سـرشـــار از کربــــن هستند و بــــرای تنفس و تغذیه میکروارگانیسمها ضروریاند؛ آنهــــا رطـــــوبت را متعادل مـــیسازند و از تـــولیــد بـــوی نامتبوع در تودۀ کمپــوست، جلوگیری میکنند.
ب) مواد سبـز (تـر)
پوست میـوهها، باقــــیمانـــدۀ سبــــزیجات و صیفیجات، پوست تخم مرغ (خرد شده)، تفـالۀ چـای و قهـوه،گیـاهـان تـازه و... این مواد، مثــل مـوتور نیتروژنی خط تولید، عمل میکنند؛ تجزیه را سرعــــت میبخشند و انـــرژی لـــازم را بــــــرای فـــعــــالیــت کــارگــــران میـــــــکروسکوپـــــی فراهــــم میسازند.
2- نسبـت ترکیـب مـواد
برای آنکه خط تولید کارخانۀ زیزا با بالاترین بهرهوری کار کند، باید بین مواد قهوهای و سبز تعادل برقرار باشد؛ به گونهای که مواد درون مخزنها خیلی خیس یا خشک نباشد.
این ترکیب متعادل باعث میشود:
اکسیـژن کافی در بستر خاک، جریان یابد؛
رطوبت تنظیـم شود؛
فعالیت میکروارگانیسمها در شرایط بهیـنه انجام شود؛
بـو و شیـرابه به حداقل برسد.
- مواد غیر مجاز
هر خط تولیدی نیاز به گزینش ورودیها دارد تا از ورود مواد نامناسب جلوگیری شود. در زیزا هم ورود برخی مواد ممنوع است چرا که تجزیۀ آنها زمانبر، پر بو، و عامل جذب حشرات و حیوانات است:
مـواد روغنـی
روغنهای خوراکی یا صنعتی
جذب خاک را مختل میکنند و مانع از تجزیۀ طبیعی میشوند.
مـواد پروتئینـی و حیوانـی
گوشت، ماهی، لبنیات (مواد پروتئینی مثل استخوان یا گوشت، هرچند در طبیعت قابل تجزیهاند، اما در مقیاس خانگی مناسب نیستند. زیرا مدت زمان طولانی برای تجزیه نیاز دارند و ممکن است محیط را آلوده یا ناخوشایند کنند.)
2. پسمـاندهای غیـرآلی یا نامنـاسب
این مواد یا اصلاً تجزیه نمیشوند یا تجزیۀ آنها سالها زمان میبرد یا برای محیط زیست و سلامتی خطرناکاند. ورود این مواد به زیزا، نهتنها تولید را مختل میکند، بلکه ممکن است محیط اطراف را آلوده کند.
- نتیجهگیری
اگر کارخانۀ زیزا با مواد درستی تغذیه شود، کارگران بهترین نتیجه را تحویل خواهند داد.
شمـا مــدیر این خــــط تولیــد هستید؛ با انتخاب آگاهانۀ مواد ورودی، محصولی تولید میکنید که نهتنها در خانه، بلکه در آیندۀ محیط زیست هم اثرگذار است.
بایـدها و نبایـدها در مدیریت زیزا
ادارۀ هر کارخانهای نیاز به رعایت استانداردهایی دارد تا هم خط تولید، دچار اختلال نشود و هم محصول نهایی، با کیفیت و ایمن باشد. با رعایت نکاتی که در ادامه میآید، شما بهعنوان مدیر کارخانۀ زیزا، میتوانید یک فرآیند پاک، مؤثر و ماندگار، را تجربه کنید.
۱. نکـات بهداشتـی و استفـادۀ صحیـح
رعایت نکات بهداشتی، هم سلامت خانواده را تضمین میکند و هم از آلودگی کمپوست، جلوگیری خواهد کرد:
هنگام افـــزودن یا تخلیۀ مواد، از دستکش استفاده کنید.
زیزا را در جایی قرار دهید که کودکان یا حیوانات خانـــــگی به آن دستـــــرسی نداشته باشند.
پـــــس از کــــــار با زیزا، دستهایتان را با آب و صابون بشویید.
از افزودن مواد فاسد، کپکزده یا آلوده که ممکن است ناقل بیماری باشند، خودداری کنید.
محیط اطراف کارخانه را همیشه تمیز، نگـه دارید.
پسمـاندها را بلافاصـله پــس از تولیـــد، اضافه کنید. این کار، از تخمیر و تولیــــد بوی بد جلوگیری میکند.
پس از افزودن پسماند، درب کارخانه را مقداری باز بگذارید تا حشرات داخل مخزن از آن خارج شوند.
قبل از افزودن پسماندهای تر، رطوبت اضافی آنها را با قرار دادن در صافی یا فشار دادن، کاهش دهید.
۲. اگر بـوی نامطبـوع ایجاد شد...
در یک کارخانۀ زنده، گاهی ممکن است فرآیند تولید بهدرستی پیش نرود. بوی بد نشانهایست که نیاز به بازبینی در فرآیند وجود دارد:
نسبت مواد را بررسی کنید: بوی نامطبوع معمولاً به دلیل زیاد بودن مواد سبز (تر) و کم بودن مواد قهوهای (خشک) ایجاد میشود. در این حالت، مقداری خاک، برگ خشک یا کاغذ خردشده به مخزن اضافه کنید و مخزن را بچرخانید. این کار باعث گردش هوا، کاهش رطوبت و تسریع تجزیه میشود.
اگر توده، خیلی مرطوب شده، احتمال گندیدگی بالاست. در این صورت:
- از افزودن مواد خیس یا در حال فساد، خودداری کنید.
- مقداری مواد کربنی و خشک مانند خاک اره یا برگ خشک اضافه کنید.
- درب کارخانه را برای ۵ تا ۱۰ دقیقه باز بگذارید تا تهویۀ طبیعی انجام شود و گردش هوا از منافذ و درب به صورت طبیعی باعث کاهش رطوبت شود.
۳. مدیریت رطوبت و مایع خروجی
رطوبت، نقش حیاتی در عملکرد درست کارخانۀ زیزا دارد؛ اگر رطوبت یا اکسیژن، کم باشد، تجزیه اتفاق نمیافتد؛ نه باید زیاد باشد و نه خیلی کم. پس:
- مطمئن شـــویــد کــــــه منـــافذ تهویـه باز و فعال هستند.
- در صورت خروج مایع از زیزا، نگران نشوید؛ به دلیل تفکیک صحیح مواد ورودی کارخانه و عدم وجود آلودگی در مخزن، این مایع نهتنها مضر نیست؛ بلکه یک اکسیر غنی است که با رقیقسازی میتواند بهعنوان کود مایع برای گیاهان مورد استفاده قرار گیرد.
(نحوۀ استفاده: مایع جمعآوریشده را با نسبت ۱ به ۱۰ با آب، مخلوط کنید و گیاهان خود را با آن آبیاری نمایید.)
- اگر رطوبت بیش از حد شد، با افزودن مواد خشک یا افزایش تهویه، تعادل را برقرار کنید.
۴. نکاتی برای افزایش طول عمر کارخانه
جلوگیری از آسیب فیزیکی به سازۀ زیزا:
- از وارد کـــردن ضــربه، فشار یا وزن زیاد به بدنۀ کارخانه خودداری کنید.
- مــــواد سخت، تیـــز یا فلـــزی، مانند شیشه، تیغ یا میخ را هرگز وارد مخزن نکنید.
- هنـــگام چرخاندن، مخزن را به آرامی انجام دهید؛ چرخش سریع میتواند به پایه یا قفلها آسیب بزند.
۵. نظافت و شستوشوی بدنه
زیزا نیاز به نگهداری زیادی ندارد، اما رعایت چند نکتۀ ساده، باعث افزایش بهداشت و طول عمر آن میشود:
- بـــرای پاک کــــردن سطـــــح بیرونی، شستوشو با آب، بهتنهایی کافی است. در صورت نیاز، میتوانید از مواد شویندۀ ملایم بهره بگیرید. (تـــوجه داشته باشید مواد شوینده به داخل خط تولید، نفوذ نکند.)
- مــــواد شویندۀ اسیـــــــدی یا قـــوی استفاده نکنید؛ ممکن است به بدنه آسیب بزند.
- بـــرای شستوشو از اسفنــج نــــرم استفاده نمایید و از کشیدن اجسام زبر یا تیز روی بدنه، پرهیز کنید.
آیا داخل کارخانه هم نیاز به شستوشو دارد؟
معمولاً نیازی به شستوشوی داخل مخزن نیست. در صورت لزوم، پس از تخلیه، میتوانید آن را با آب پرفشار بشویید.
نکتۀ مهم: هنگام شستوشو، مراقب باشید که آب زیادی وارد کارخانه نشود؛ چون رطوبت بیش از حد، باعث خروج شیرابۀ زیاد میشود. یا بدتر از آن، باعث گندیدگی توده و ایجاد بوی نامطبوع خواهد شد. بهتر است ۱۲ ساعت بعد از شستوشو، رطوبت داخل مخزن را بررسی کنید و در صورت نیاز، خاک خشک یا مواد قهوهای به آن اضافه نمایید تا تعادل برقرار شود.
در یک نگاه، با رعایت ایــن اصــول ساده ولی حیاتی، کارخانۀ زیزا برای شما:
- محصولی سالــم، بهداشتـــی و مفید تولید خواهد کرد؛
- بو یا آلودگی ایجاد نمیکند؛
- سالها قابل استفاده خواهد بود.
چگونه کمپوست با کیفیتتری تولیـد کنیـم؟
کارخانۀ زیزا، برای این که بهترین محصول نهایی را تحویل بدهد، نیاز به شرایط کاری مناسب برای کارگرانش دارد؛ اگر محیط کاری آنها را بهدرستی فراهم کنید، نهتنها سرعت کار، بالا میرود، بلکه کیفیت کمپوست نهایی هم بسیار بیشتر خواهد بود.
۱. مدیریت دمـا: تأمین گرمـای لازم برای فعـالیت
دمای توده ی کمپوست را با دماسنج، اندازه گیری کنید. دمای ایدهآل برای فرایند کمپوستسازی بین 40 تا 6۵ درجه ی سانتیگراد است. در این دما، میکروارگانیسمها با بالاترین تــوان خـــود کار میکنند. برای حفظ ایــن دما، به نکات زیر توجه کنید:
- کارخانـــه را در معرض نــــور مستقیم خورشید قرار دهید. نـــور خورشید باعــث گـــرم شدن تدریجی توده میشود.
- مخزن را بیش از حد نچرخانید. سکون و ثبات برای تولید گرما ضروری است. اگر سطح توده، سرد بهنظر میرسد، نگران نباشید؛ کارگران شما مشغولاند! فقط به آنها زمان بدهید.
- پس از هر بار باز کردن درب، آن را فوراً ببندید تا دمای داخلی حفظ شود و تجزیه، مختل نشود.
۲. تنظیم رطوبت: نه خشک، نه خیس
رطــــوبـــت، ســـوخـــــت اصلـــــــی فعـــالـیـــت میکروارگانیسمهاست. نه باید زیاد باشد که باعث گندیدگی شود، و نه آنقدر کم که روند تجزیه، متوقف شود.
چگونه رطوبت را بررسی کنیم؟ مقداری از توده را در دست بگیرید و بفشارید. اگر خشک و پودری بود، توده خشک است؛ باید رطوبت اضافه کنید. اگر خیلی خیس و چسبناک بود؛ توده، مرطوبتر از حد مجاز است؛ باید آن را کمی خشکتر کنید.
شما، بهعنوان مدیـر کارخانه، با کمی توجه میتوانید تفاوت بزرگی در کیفیت محصول نهایی ایجاد کنید. محصولی که شاید ساده به نظر برسد، اما نقشی حیاتی در احیای زمین، سبزتر شدن گیاهان و پاکسازی هوا ایفا میکند. در این مسیر تیم پشتیبانی زیزا همیشه کنار شما هستند.
