- خانه یا کارخانۀ تولید زباله؟
هر نفر روزانه به طور متوسط حدود 800 گرم پسماند تولید میکند که تقریباً 500 گرم از آن، پسماندِ تر است. پسماندهایی که توسط شما تولید میشوند میتوانند به تهدید یا فرصت تبدیل شوند؛ همه چیز به انتخاب شما بستگی دارد!
واقعا کار خطرناکی میکنید اگر پسماندهای تر را پس از تفکیک کردن توی سطل زباله انداخته و به مراکز جمعآوری زباله راهیشان میکنید! هر چند شاید ظاهرش خطرناک به نظر نرسد. در واقع راهی که امروزه برای مدیریت پسماندهای تر در پیش گرفتهایم با تولید گازها و شیرابههای سمی، قدرت آن را دارد که زمین و تمدن بشری را تا مرز نابودی بکشاند. خطرات این رویکرد را در این مطلب از سایت بیشتر بررسی کردهایم.
اگر خطرات ناشی از بازیافت نشدن زبالههای تر را متوجه شوید، میبینید که برای جلوگیری از عوارض ناشی از دفن یا انباشت زبالههای تر، بازیافت آنها برای تمدن ما یک ضرورت است.
کمپوست چیست؟
کمپوست، خاک غنی و تیرهرنگی شبیه به خاک جنگل است که با زحمتهای شبانهروزی ارتشی طبیعی و بیولوژیک در یک فرآیند هوشمندانۀ طبیعی به نام تجزیه زیستی (Biodecomposition) به دست میآید. در این فرآیند، پسماندهای آلی (مثل باقیماندۀ غذاها، پوست میوه و برگ) توسط میکروارگانیسمها از زباله به غذای کامل و حیاتبخشی برای زمین تبدیل میشوند.
اما چرا میگویم کمپوست برای زمین، حیاتی است؟
در ادامه گوشهای از فواید کمپوست برای خاک و گیاه را با هم میخوانیم.
- معمار خاک
کمپوست یک معمار خبره است؛ اگر خاک شما رسی و سنگین باشد، کمپوست ذرات خاک را به مجموعهای از کلوخهای کوچک و بزرگ – که به آنها «آگرگات» گفته میشود - تبدیل میکند تا از خلال آنها، هوا و آب بهتر بتوانند خود را به ریشه برسانند. و اگر خاک شما شنی و سبک باشد، کمپوست مانند چسب عمل کرده و با به هم وصل کردن ذرات خاک، باعث میشود آب و مواد مغذی زمان بیشتری در خاک درنگ کنند تا گیاهان فرصت جذبشان را داشته باشند.
- پاورآب! – مدیریت آب
خاک دارای کمپوست، ساختاری شبیه به یک اسفنج با هزاران سوراخ کوچک دارد که میتواند آب را در بافت داخلی و متخلخل خود نگهدارد و برای مدت طولانیتر در دسترس ریشه گیاه قرار دهد. خاکی که حاوی مقدار مناسبی کمپوست باشد، تا 30 درصد کمتر از خاک معمولی به آبیاری نیاز دارد.
- محافظ خاک
بهخاطر روزنههای بسیار ریزی که کمپوست در خاک میسازد، در هنگام بارش باران یا آبیاری، آب میتواند در دل خاک نفوذ کند. ولی خاک بدون کمپوست خود را سفت میگیرد و آب را به درون خود راه نمیدهد. در نتیجه، آب به جای اینکه وارد خاک شود، جایی برای رفتن ندارد و باید روی سطح خاک سرگردان بماند تا تبخیر شود یا با سرعت زیاد روانه شود و ذرات خاک را بشوید و همراه خود ببرد؛ و این یعنی فرسایش خاک.
از طرف دیگر، کمپوست خاکهای سطحی را مثل تور هم به هم گره میزند. چرا که الیاف گیاهان، حتی پس از تجزیۀ پسماند، در کمپوست باقی میماند و مثل یک تور، سطح خاک را میپوشاند و اجازه نمیدهد روانآب، ذرات خاک را با خود ببرد یا با وزش باد، ذرات خاک هوایی شوند و فکر فرسایش به سرشان بزند.
گیاهان نیز در این خاک راحتتر ریشه میدوانند که این مسئله هم از فرسایش خاک جلوگیری میکند.
- تنفس خاک
بافت پوک و روزنهدارِ خاک دارای کمپوست میتواند فضای تنفسی برای گیاه ایجاد کند که اکسیژن به عمق خاک نفوذ کند و ریشه رشد قدرتمند ریشه ضروری است.
- کمپوست، غذای کامل
بر خلاف کودهای مصنوعی که هر کدام تنها یک یا چند نیاز از احتیاجات گیاه را برآورده میکنند، کمپوست غذای کاملی از درشتمغذیها و ریزمغذیها در اختیار گیاه میگذارد. کمپوست ویژگیهای دیگری نیز دارد که زمینه را برای جذب و نگهداشت مواد مغذی در خاک فراهم میکند. اما اول بیایید ببینیم یک گیاه برای رشد مناسب به چه مواد مغذیای نیاز دارد.
- هرم غذایی گیاهان
گیاهان برای رشد و تکمیل چرخۀ حیات خود، علاوه بر کربن، هیدروژن و اکسیژن که از آب و هوا جذب میشوند، به ۱۶ عنصر غذایی اصلی نیاز دارند. این عناصر به دو دسته تقسیم میشوند:
الف) درشتمغذیها (Macro-nutrients): یعنی عناصری که مقدار زیادی از آنها لازم است:
- نیتروژن - برای رشد برگ و ساقه.
- فسفر - برای رشد ریشه، گلدهی و میوهدهی.
- پتاسیم - برای سلامت عمومی گیاه و مقاومت در برابر تنشها.
- کلسیم - برای استحکام دیواره سلولی.
- منیزیم - جزء اصلی کلروفیل (سبزینه).
- گوگرد - برای ساخت پروتئینها.
ب) ریزمغذیها (Micro-nutrients): یعنی عناصری که مقدار کمی از آنها مورد نیاز گیاه است اما بدون آنها هم یک جای کارش میلنگد:
- آهن
- منگنز
- روی
- مس
- بِر
- مولیبدن
- کلر
- نیکل
اما کمپوست این مواد مغذی را از کجا میآورد؟ جواب سادهاش این است که: «از جایی نمیآورد؛ از قبل این مواد را در خود دارد.»
کمپوست حاصل تجزیۀ گیاهان و پسماندهایی است که قبلاً از همین مواد مغذی تغذیه شده بودهاند و وقتی تجزیه شوند دوباره این مواد را به خاک برمیگردانند.
بر خلاف کودهای شیمیایی که حجم زیادی از یک یا چند مادۀ مغذی را توی سفرۀ خاک میریزند و باعث سوختن ریشۀ گیاه و کاهش حاصلخیزی خاک میشوند، کمپوست نه تنها مواد غذایی را به خاک اضافه میکند، بلکه توانایی خود خاک را برای ذخیره و ساخت مواد مغذی بهبود میبخشد و یک چرخۀ غذایی سالم و خودکفا ایجاد میکند.
کمپوست از دو راه این کار را میکند:
الف) کمپوست سرشار از میکروارگانیسمهای مفید – مانند انواع خاصی از باکتریها و قارچها - است. این موجودات ریز اندازم همواره مشغول تجزیۀ مواد آلی و تبدیل آنها به غذایی قابل جذب برای گیاه هستند..
ب) گیاهان فقط در یک محدودۀ اسیدیتۀ (pH) خاص (معمولاً ۶ تا ۷) مواد مغذی (مانند نیتروژن، فسفر و آهن) را به خوبی جذب میکنند. اگر خاک بیش از حد اسیدی یا قلیایی شود، حتی اگر آن مواد در خاک وجود داشته باشند، گیاه قادر به جذبشان نخواهد بود. از سوی دیگر میکروارگانیسمهای مفید خاک هم برای فعالیت خود به یک اسدیتیۀ متعادل نیاز دارند. کمپوست، اسیدیته (pH) خاک را تنظیم و محیطی خنثی میسازد که زمینه را برای جذب مواد مغذی توسط ریشه مهیا میکند.
- جلوگیری از بیماریها
کمپوست، خاک را به محیطی سرشار از زندگی تبدیل میکند و با اسکان دادن محافظان خاک، یک سپر بیولوژیکی قوی در اطراف ریشه گیاه ایجاد میکند که عوامل مخرب به سختی میتوانند از آن عبور کنند. کمپوست از چند راه به سلامت خاک و گیاه کمک میکند:
1- غذا و فضاء: میکروارگانیسمهای مفید موجود در کمپوست، به پاتوژنها (عوامل بیماریزا) نه فضایی برای رشد میدهند و نه غذایی. میکروارگانیسمها به سرعت فضاهای موجود روی سطح ریشه و ذرات خاک را اشغال میکنند و با این کار از اینکه پاتوژنها به ریشه نزدیک شده و کلونی ایجاد کنند تا بیماری آغاز شود، جلوگیری میکنند. همچنین میکروارگانیسمها، با سرعت بسیار بیشتری نسبت به پاتوژنها، منابع غذایی را مصرف میکنند. در نتیجه، پاتوژنها بیرمق و گرسنهتر از آن هستند که بتوانند به گیاه حمله کنند.
2- تولید آنتیبیوتیکهای طبیعی: بعضی از قارچهای مفید مانند گونههایی از تریکودرما (Trichoderma) و باکتریهایی مانند گونههایی از باسیلوس(Bacillus)، ترکیباتی ضدمیکروب تولید میکنند که رشد، جوانه زنی و توانایی حمله پاتوژنهای مثل قارچهایی که موجب پوسیدگی ریشه میشوند را مهار میکنند.
3- شکار پاتوژنها: برخی میکروارگانیسمهای مفید، شمشیر را از رو میبندند و مستقیماً به پاتوژنها حمله میکنند: برخی میکروارگانیسمها موجود در کمپوست، مستقیماً به سراغ باکتریهای بیماریزا رفته و از آنها تغذیه میکنند.
برخی از قارچها نیز مانند تریکودرما به دور رشتههای قارچهای بیماریزایی مانند پیتیوم (Pythium) میپیچند و آنها را محاصره کرده واز بینشان میبرند.
4. واکسن طبیعی: وقتی میکروارگانیسمهای مفید به ریشه گیاه میرسند، باعث میشوند که گیاه با احساس کردن این موجودات، زنگ خطر را به صدا در بیاورد و مکانیسمهای دفاعی خود را فعال کند؛ چیزی درست شبیه به واکسن زدن به گیاه. این موضوع باعث میشود گیاه در برابر حمله پاتوژنها در آینده آماده و مقاومتر باشد.
و این تنها بخشی از کارهایی است که کمپوست برای محیطزیست انجام میدهد. حالا دوست دارید شما هدیهای چنین گرانبها برای طبیعت ببرید؟!
- تولید کمپوست:
در مطلب دیگری در سایت زیزا با جزئیات بیشتری در مورد تولید کمپوست صحبت کردهایم که بهتر است برای آشنایی بهتر با روشهای تولید کمپوست و انواعش، به لینک زیر مراجعه کنید.
شما به راحتی و در چند مرحلۀ ساده میتوانید کمپوست بسازید. اما ابتدا بیایید نگاهی به انواع روشهای ساخت کمپوست بیاندازیم.
کمپوست بسته به مواد اولیهاش انواع مختلفی دارد که هر کدام به روش خاصی تولید میشوند؛ از کمپوست دامی گرفته تا گیاهی و ورمیکمپوست. اما بهطور خلاصه دو روش کلی برای تولید کمپوست وجود دارد: هوازی و بیهوازی. روش بیهوازی راحتترین راه ساخت کمپوست است که بیشتر برای زبالههای انبوه کارایی دارد: تنها نیاز است که چالهای حفر کنید و پسماندهای تر را توی آن بریزید تا چند ماه بعد تبدیل به کمپوست شود.
در روش هوازی، باید هر از چندگاهی پسماندهای در حال تجزیه را زیر و رو کنید تا به میکروارگانیسمهای آن هوای کافی برسد و بوی نامطبوع تولید نکنند. این روش کمی ظرافت لازم دارد! باید رطوبت و فضای مناسبی که هوا هم بتواند در آن جریان پیدا کند ایجاد کنید.
البته در طراحی زیزا به این ظرافتها هم توجه شده. به همین خاطر خیالتون از بابت دردسرهای تولید کمپوست با کیفیت راحت باشه. فقط کافیه کار رو به زیزا بسپارید.
جمعبندی:
کمپوست، خاکی غنی و پر ارزش مثل خاک جنگل است. و کمپوستسازی یعنی تبدیل «پسماندهای بیارزش» به گنجی حیاتبخش. با یک کمپوستساز خانگی مثل زیزا، نهتنها از خطرات پسماندهای تر برای زمین جلوگیری میکنید، بلکه خاکی زنده، سالم و سرشار از مواد مغذی برای گیاهانتان میسازید. اگر میخواهید خانهتان را از کارخانه تولید زباله به کارگاه تولید زندگی تبدیل کنید، همین امروز شروع کنید!
کمپوست چیست و چرا به آن «طلای سیاه» میگویند؟
کمپوست خاکی تیره، مغذی و زنده است که از تجزیۀ پسماندهای تر بهدست میآید. چون هم زمین را زنده میکند و هم از خطرات پسماندهای تر جلوگیری میکند، به آن طلای سیاه میگویند.
کمپوست چقدر برای گیاهان مفید است؟ کمپوست خاک را سبک و زنده میکند، ظرفیت نگهداری آب را افزایش میدهد، ساختار خاک را اصلاح میکند و مجموعهای کامل از مواد مغذی را لقمهلقمه در اختیار ریشه قرار میدهد.
با کمپوستسازی چه کمکی به محیطزیست میکنم؟ کمپوستسازی از تولید گازهای سمی، شیرابه و آلودگی خاک و آب جلوگیری میکند و چرخهای طبیعی برای بازگشت مواد آلی به زمین ایجاد میسازد.
آیا تولید کمپوست در خانه ممکن است؟ بوی نامطبوع زباله را چهکار کنیم؟ بله ممکن است. همراه با اما و اگرهایی: اگر به روش هوازی و با ابزار مناسب مثل کمپوستساز زیزا انجام شود، فرآیند تولید کمپوست نهتنها بو نمیدهد، بلکه کاملاً تمیز و بدون دردسر خواهد بود.
چه چیزهایی را میتوانم داخل کمپوستساز بریزم؟ پوست میوه، بقایای غذاهای گیاهی، تفاله چای و قهوه، برگ خشک، دستمال کاغذی بدون چاپ و هر پسماند گیاهی قابلتجزیه.
